Thiên can địa chi là gì? Cách tính can chi của năm sinh
Thiên can và địa chi là hai bộ ký hiệu cổ dùng để đếm thời gian. Thiên can có 10 chữ, địa chi có 12 chữ. Ghép một can với một chi theo thứ tự sẽ tạo thành vòng 60 cặp, gọi là Lục Thập Hoa Giáp. Năm, tháng, ngày, giờ đều có can chi riêng, nên đây là ngôn ngữ nền của tử vi và lịch âm.
1. Thiên can là gì?
Thiên can, còn gọi là thập can, gồm 10 chữ theo thứ tự cố định. Mỗi can có một hành và một tính âm dương. Quy luật rất dễ nhớ: cứ hai can đi liền nhau thì cùng một hành, can đứng trước là dương, can đứng sau là âm.
| Thứ tự | Can | Ngũ hành | Âm dương |
|---|---|---|---|
| 1 | Giáp | Mộc | Dương |
| 2 | Ất | Mộc | Âm |
| 3 | Bính | Hỏa | Dương |
| 4 | Đinh | Hỏa | Âm |
| 5 | Mậu | Thổ | Dương |
| 6 | Kỷ | Thổ | Âm |
| 7 | Canh | Kim | Dương |
| 8 | Tân | Kim | Âm |
| 9 | Nhâm | Thủy | Dương |
| 10 | Quý | Thủy | Âm |
2. Địa chi là gì?
Địa chi, còn gọi là thập nhị chi, gồm 12 chữ. Đây chính là 12 con giáp mà mọi người quen thuộc. Địa chi không chỉ ghi năm. Nó còn ghi tháng, ngày, giờ và phương hướng. Trong tử vi, 12 ô của lá số cũng được đặt tên theo 12 chi.
| Chi | Con giáp | Ngũ hành | Âm dương | Giờ | Tháng âm |
|---|---|---|---|---|---|
| Tý | Chuột | Thủy | Dương | 23h đến 1h | 11 |
| Sửu | Trâu | Thổ | Âm | 1h đến 3h | 12 |
| Dần | Hổ | Mộc | Dương | 3h đến 5h | 1 |
| Mão | Mèo | Mộc | Âm | 5h đến 7h | 2 |
| Thìn | Rồng | Thổ | Dương | 7h đến 9h | 3 |
| Tỵ | Rắn | Hỏa | Âm | 9h đến 11h | 4 |
| Ngọ | Ngựa | Hỏa | Dương | 11h đến 13h | 5 |
| Mùi | Dê | Thổ | Âm | 13h đến 15h | 6 |
| Thân | Khỉ | Kim | Dương | 15h đến 17h | 7 |
| Dậu | Gà | Kim | Âm | 17h đến 19h | 8 |
| Tuất | Chó | Thổ | Dương | 19h đến 21h | 9 |
| Hợi | Lợn | Thủy | Âm | 21h đến 23h | 10 |
Một ngày được chia thành 12 giờ âm lịch, mỗi giờ bằng 2 tiếng đồng hồ. Tháng Giêng luôn là tháng Dần. Đó là lý do trong tử vi, phép đếm tháng bắt đầu từ ô Dần.
3. Can chi ghép với nhau thế nào?
Quy tắc ghép đơn giản: can thứ nhất đi với chi thứ nhất, rồi cả hai cùng tiến một bước. Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão, và tiếp tục như vậy. Khi can hết một vòng sau 10 bước, nó quay về Giáp, trong khi chi đi tiếp đến Tuất. Ta có Giáp Tuất, Ất Hợi, Bính Tý.
Can có 10, chi có 12, nên phải sau 60 bước cả hai mới cùng quay về Giáp Tý. Vòng 60 này gọi là Lục Thập Hoa Giáp. Vì vậy người ta thường gọi tuổi 60 là tròn một hoa giáp.
Can dương chỉ đi với chi dương, can âm chỉ đi với chi âm. Vì thế không có năm Giáp Sửu hay năm Ất Tý. Đây là một mẹo nhanh để phát hiện can chi bị ghi sai.
4. Cách tính can chi của một năm
Bạn có thể tính can chi năm dương lịch bằng hai bước nhỏ.
4.1. Tìm can theo số cuối của năm
| Số cuối | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Can | Canh | Tân | Nhâm | Quý | Giáp | Ất | Bính | Đinh | Mậu | Kỷ |
4.2. Tìm chi theo số dư khi chia 12
| Số dư | Chi | Số dư | Chi |
|---|---|---|---|
| 0 | Thân | 6 | Dần |
| 1 | Dậu | 7 | Mão |
| 2 | Tuất | 8 | Thìn |
| 3 | Hợi | 9 | Tỵ |
| 4 | Tý | 10 | Ngọ |
| 5 | Sửu | 11 | Mùi |
Ví dụ năm 2026. Số cuối là 6, nên can là Bính. Lấy 2026 chia 12 dư 10, nên chi là Ngọ. Vậy 2026 là năm Bính Ngọ. Làm tương tự, 2027 là năm Đinh Mùi.
Điều cần chú ý là năm âm lịch bắt đầu từ Tết. Người sinh ngày 20/01/1990 dương lịch thì vẫn thuộc tháng Chạp âm lịch năm Kỷ Tỵ, chứ chưa sang Canh Ngọ. Tử vi trên Tracuutuvi đổi năm tại Tết Nguyên đán. Bát tự thì khác, thường lấy mốc Lập Xuân để đổi năm.
5. Can chi của tháng, ngày, giờ
- Tháng: chi cố định theo tháng âm lịch, can tùy theo can của năm. Năm Giáp, Kỷ thì tháng Giêng là Bính Dần, năm Ất, Canh thì tháng Giêng là Mậu Dần. Phép này gọi là Ngũ Hổ Độn.
- Ngày: vòng 60 ngày chạy liên tục, không phụ thuộc vào tháng hay năm. Vì vậy can chi ngày thường phải tra bằng lịch.
- Giờ: chi cố định theo giờ đồng hồ, can tùy can của ngày. Ngày Giáp, Kỷ thì giờ Tý là Giáp Tý. Phép này gọi là Ngũ Thử Độn.
6. Can chi được dùng trong tử vi như thế nào?
Can chi không chỉ để ghi ngày tháng. Nó là đầu vào của rất nhiều công thức trên lá số.
| Dữ liệu | Quyết định |
|---|---|
| Can năm sinh | Tứ Hóa, Lộc Tồn, Kình Dương, Đà La, Thiên Khôi, Thiên Việt, Triệt |
| Chi năm sinh | Vòng Thái Tuế, Thiên Mã, Hồng Loan, Đào Hoa, điểm khởi tiểu vận |
| Can và chi năm sinh | Bản mệnh nạp âm, Tuần |
| Can năm và cung Mệnh | Cục của lá số |
| Âm dương của năm sinh | Chiều đại vận, kết hợp với giới tính |
7. Quan hệ hợp và xung của địa chi
Trong tử vi và xem tuổi, người ta hay nhắc đến các quan hệ của địa chi:
- Tam hợp: Thân Tý Thìn, Dần Ngọ Tuất, Tỵ Dậu Sửu, Hợi Mão Mùi.
- Lục hợp: Tý Sửu, Dần Hợi, Mão Tuất, Thìn Dậu, Tỵ Thân, Ngọ Mùi.
- Lục xung: Tý Ngọ, Sửu Mùi, Dần Thân, Mão Dậu, Thìn Tuất, Tỵ Hợi. Đây cũng chính là các cặp ô đối diện trên lá số.
Thiên can cũng có năm cặp hợp: Giáp Kỷ, Ất Canh, Bính Tân, Đinh Nhâm, Mậu Quý. Hai can trong một cặp luôn cách nhau 5 bước. Đó là lý do các bảng tra trong tử vi hay gom can theo đúng năm cặp này.
Những quan hệ này giúp đọc lá số. Khi dùng để xem tuổi, chúng chỉ nên là tham khảo. Hợp hay không hợp giữa hai người còn tùy nhiều yếu tố thực tế.
8. Câu hỏi thường gặp về thiên can địa chi
Vì sao Việt Nam có con Mèo mà Trung Quốc có con Thỏ?
Chi Mão ở Trung Quốc gắn với con thỏ, còn ở Việt Nam gắn với con mèo. Tương tự, chi Sửu ở Việt Nam thường là con trâu. Có nhiều cách giải thích nhưng chưa có kết luận thống nhất. Trong tử vi, tên con vật không ảnh hưởng đến phép tính.
Can chi và ngũ hành nạp âm có giống nhau không?
Không. Can và chi đều có hành riêng. Ví dụ năm Giáp Tý có can Giáp hành Mộc, chi Tý hành Thủy. Nhưng nạp âm của cặp này lại là Hải Trung Kim. Nạp âm là một lớp tính riêng cho từng cặp can chi.
Tuổi của tôi có đổi nếu sinh trước Tết không?
Có thể đổi. Nếu bạn sinh đầu năm dương lịch mà chưa qua Tết, bạn thuộc năm can chi trước đó. Nhập ngày sinh đúng vào công cụ lập lá số, hệ thống sẽ tự chuyển đổi, nên bạn không cần tính tay.
Đọc thêm: dương lịch là gì, hôm nay bao nhiêu âm, cách tính can chi năm sinh.