12 con giáp có nguồn gốc từ đâu? Sử liệu và truyền thuyết
12 con giáp là 12 con vật được gắn với 12 địa chi, từ Tý là Chuột đến Hợi là Lợn. Địa chi có trước, dùng để ghi thời gian. Con vật được ghép vào sau, và tư liệu xưa nhất hiện biết là các thẻ tre thời Tần. Chuyện cuộc đua của các con vật chỉ là truyền thuyết. Nguồn gốc chính xác đến nay vẫn chưa có kết luận chung.
1. 12 con giáp là gì?
Con giáp là cách gọi dân dã của 12 địa chi. Mỗi chi ứng với một con vật. Mỗi năm mang một chi, nên 12 năm lại về con giáp cũ. Người Việt hỏi "tuổi con gì" chính là hỏi chi của năm sinh.
| Thứ tự | Chi | Con giáp | Ngũ hành | Âm dương |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Tý | Chuột | Thủy | Dương |
| 2 | Sửu | Trâu | Thổ | Âm |
| 3 | Dần | Hổ | Mộc | Dương |
| 4 | Mão | Mèo | Mộc | Âm |
| 5 | Thìn | Rồng | Thổ | Dương |
| 6 | Tỵ | Rắn | Hỏa | Âm |
| 7 | Ngọ | Ngựa | Hỏa | Dương |
| 8 | Mùi | Dê | Thổ | Âm |
| 9 | Thân | Khỉ | Kim | Dương |
| 10 | Dậu | Gà | Kim | Âm |
| 11 | Tuất | Chó | Thổ | Dương |
| 12 | Hợi | Lợn | Thủy | Âm |
Hành và âm dương trong bảng là của chi, không phải của con vật. Đây cũng là bảng dùng trong lá số Tracuutuvi. Phần giải thích đầy đủ về chi có ở bài thiên can địa chi là gì.
2. Có địa chi trước, có con vật sau
Nhiều người nghĩ con vật là gốc. Thực ra thứ tự ngược lại. Tên các địa chi đã xuất hiện trên văn tự thời Thương. Khi đó chúng là ký hiệu ghi thời gian, chưa gắn với con vật.
Vì sao lại có 12 chi? Một cách giải thích hay gặp liên quan đến 12 tháng trong năm. Cách khác nhắc đến sao Mộc, thiên thể mất gần 12 năm để đi hết một vòng trời. Cả hai đều là giả thuyết, các tài liệu không nói giống nhau.
Việc ghép con vật với chi có thể giúp người bình dân dễ nhớ hơn. Tên chi vốn khó đọc và khó hình dung, còn con vật thì ai cũng biết. Tuy nhiên đây là suy đoán hợp lý, chưa phải điều đã được chứng minh.
3. Những tư liệu xưa còn lại
Bằng chứng rõ nhất đến từ khảo cổ. Dưới đây là ba mốc thường được nhắc đến.
| Tư liệu | Thời kỳ | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Thẻ tre Thụy Hổ Địa, Hồ Bắc | Thời Tần | Tìm thấy năm 1975. Trong sách Nhật Thư có đoạn ghép chi với con vật |
| Thẻ tre Phóng Mã Than, Cam Túc | Thời Tần | Có một danh sách khá gần ngày nay, nhưng vị trí Thìn chưa phải rồng |
| Sách Luận Hành của Vương Sung | Đông Hán, thế kỷ 1 | Sách truyền đời ghi đầy đủ nhất, có đủ 12 con như ngày nay |
Có ba chi tiết thú vị. Thứ nhất, đoạn văn trên thẻ tre không nói về tuổi người. Đoạn này tên là Đạo Giả, dùng chi của ngày mất trộm để đoán đặc điểm kẻ trộm. Một nghiên cứu vì thế cho rằng đó là tiền thân của con giáp, chưa phải con giáp theo năm sinh.
Thứ hai, danh sách thời Tần chưa hoàn toàn giống ngày nay. Bản Thụy Hổ Địa có các con vật như hươu ở vị trí khác hẳn sau này. Như vậy bộ 12 con đã thay đổi dần, không phải được định ra trong một lần.
Thứ ba, Luận Hành không kể một mạch 12 con theo thứ tự. Người đọc phải ghép từ nhiều đoạn văn. Dù vậy, đây vẫn là mốc quan trọng, vì danh sách ghép lại đã trùng với bộ con giáp quen thuộc.
Các tài liệu cũng không thống nhất về chi tiết. Có nơi coi Luận Hành là sớm nhất, có nơi đẩy mốc lên thời Tần. Và thẻ tre chỉ cho biết điều sớm nhất tìm được, chưa chắc là điểm khởi đầu thật.
4. Truyền thuyết về cuộc đua
Câu chuyện phổ biến nhất kể rằng Ngọc Hoàng tổ chức một cuộc thi. Con vật nào đến sớm thì được chọn vào lịch. Chuột nhỏ bé nên cưỡi trên lưng Trâu, gần tới đích thì nhảy xuống và về nhất. Có bản còn kể Chuột không báo tin cho Mèo, từ đó hai loài thành thù.
Truyện kể có nhiều dị bản, tùy nơi. Ở nước có con Mèo trong bộ con giáp như Việt Nam, chi tiết này không hợp lắm. Đây là truyện dân gian giải thích thứ tự cho dễ nhớ, không phải ghi chép lịch sử.
Dân gian còn có cách giải thích khác dựa vào giờ. Giờ Tý là lúc chuột hoạt động. Giờ Dậu là lúc gà về chuồng. Giờ Tuất là lúc chó canh nhà. Cách nói này dễ nhớ, nhưng nó không chứng minh được nguồn gốc. Bảng giờ có ở bài 12 canh giờ trong ngày.
5. Con giáp ở Việt Nam
Bộ con giáp lan ra nhiều nước và có biến đổi ở từng nơi. Việt Nam có Mèo ở chi Mão và Trâu ở chi Sửu. Chúng tôi chưa tìm được nguồn đáng tin về thời điểm chính xác con giáp vào Việt Nam, nên bài này không nêu mốc năm.
Những khác biệt đó được so sánh ở bài con giáp Việt Nam và Trung Quốc khác nhau thế nào. Riêng chuyện Mèo hay Thỏ, bạn có thể đọc thêm bài tuổi Mão.
6. Trong tử vi, con giáp được dùng thế nào?
Tử vi tính theo chi, không tính theo con vật. Lá số có 12 ô mang tên 12 chi. Chi năm sinh được dùng để an một số sao và xét tuổi hợp, tuổi xung. Dù vẽ con gì, phép tính cũng không đổi.
Những lời như "tuổi Hổ thì dữ" hay "tuổi Chuột thì khéo" chỉ dựa vào hình ảnh con vật. Mỗi năm có hàng triệu người cùng con giáp, nên bạn không nên dùng con giáp để đánh giá ai.
7. Câu hỏi thường gặp về 12 con giáp
Ai là người nghĩ ra 12 con giáp?
Không có tên người cụ thể nào được xác nhận. Tư liệu cho thấy bộ con giáp hình thành dần qua nhiều thời kỳ.
Vì sao Chuột đứng đầu?
Vì Chuột ứng với Tý, chi đầu tiên. Chuyện Chuột thắng cuộc đua là truyền thuyết giải thích về sau.
Con giáp đổi vào ngày nào?
Theo tử vi, con giáp đổi tại mùng 1 Tết. Bài sinh trước Tết tính tuổi nào nói rõ hơn.
Lời kết
Con giáp là một phần thú vị của văn hóa Á Đông. Nó bắt đầu như cách ghi thời gian, rồi dần thành câu chuyện gần gũi với đời sống. Muốn biết chi năm sinh của mình đứng ở đâu trên lá số, bạn có thể lập lá số. Nội dung trong bài chỉ để tham khảo.