Tết Hàn Thực là gì? Ngày 3/3 âm và bánh trôi, bánh chay
Tết Hàn Thực ở Việt Nam thường làm vào mùng 3 tháng 3 âm lịch, với bánh trôi và bánh chay dâng lên gia tiên. Năm 2027 ngày đó là Thứ Sáu 9/4/2027, sau tiết Thanh Minh bốn ngày. Tên gọi nghĩa là ăn đồ lạnh, bắt nguồn từ một tích xưa ở Trung Hoa. Sang Việt Nam, lễ đã đổi khác nhiều, người ta vẫn nổi lửa nấu bánh và không bắt buộc nhà nào phải làm.
1. Hàn Thực nghĩa là gì?
"Hàn" là lạnh, "thực" là ăn. Hàn Thực là ăn nguội. Ở Trung Hoa xưa, có những ngày người dân kiêng đốt lửa, chỉ dùng thức ăn nấu sẵn. Ngày đó rơi vào khoảng trước tiết Thanh Minh, thường được tính là hơn trăm ngày sau Đông Chí.
Tại Việt Nam, người ta gắn tết này vào một ngày âm cố định là mùng 3 tháng 3. Vì thế nhiều nhà còn gọi ngày này là Tết bánh trôi bánh chay. Món ăn nóng hay nguội không còn là điều chính. Điều được nhớ nhất là nồi bánh và lòng hướng về tổ tiên.
2. Câu chuyện Giới Tử Thôi
Tích được kể nhiều nhất liên quan đến nước Tấn thời Xuân Thu. Công tử Trùng Nhĩ phải lưu vong nhiều năm, bên cạnh có người tùy tùng trung thành là Giới Tử Thôi. Khi về nước làm vua, tức Tấn Văn Công, ông quên mất việc ban thưởng cho người này. Giới Tử Thôi không đòi hỏi, đưa mẹ vào núi ở ẩn.
Nhà vua nhớ ra, cho người đi tìm mà không được. Theo truyện kể, ông sai đốt rừng để ép Giới Tử Thôi ra. Hai mẹ con không chịu ra và mất trong đám cháy. Vua hối hận, truyền cho dân kiêng lửa vào ngày đó để tưởng nhớ. Sách vở ghi các chi tiết này không hoàn toàn giống nhau, nên bạn nên đọc như một truyền thuyết hơn là ghi chép lịch sử chính xác.
3. Ngày Tết Hàn Thực các năm tới
Thanh Minh là tiết khí theo Mặt Trời, gần như đứng yên trên lịch dương. Mùng 3 tháng 3 theo Mặt Trăng nên trượt qua lại. Do đó hai ngày có khi cách xa, có khi Hàn Thực đi trước. Số liệu sau tính từ hàm đổi lịch và hàm tiết khí của Tracuutuvi.
| Năm | Tết Hàn Thực (3/3 âm) | Can chi | Tiết Thanh Minh | Khoảng cách |
|---|---|---|---|---|
| 2027 | Thứ Sáu 9/4/2027 | Mậu Ngọ | 5/4/2027 | Sau Thanh Minh 4 ngày |
| 2028 | Thứ Ba 28/3/2028 | Nhâm Tý | 4/4/2028 | Trước Thanh Minh 7 ngày |
| 2029 | Thứ Hai 16/4/2029 | Bính Tý | 4/4/2029 | Sau Thanh Minh 12 ngày |
Bạn sẽ thấy chữ Thanh Minh hay bị lẫn với Hàn Thực vì cả hai đều nằm ở mùa xuân. Thực ra chúng khác nhau. Một bên là ngày tết làm bánh, một bên là tiết khí gắn với đi thăm mộ. Bài 24 tiết khí có bảng đầy đủ cho cả năm.
Mùng 3 âm lịch cũng thuộc nhóm ngày Tam Nương, nên lịch có thể ghi như vậy. Với một lễ cố định, người ta vẫn làm đúng ngày, không cần né. Bạn đừng vì chữ trên lịch mà bận lòng.
4. Bánh trôi, bánh chay có gì?
| Món | Thành phần quen thuộc | Cách dùng |
|---|---|---|
| Bánh trôi | Bột nếp, nhân đường phên hoặc đường thỏi | Luộc đến khi nổi, vớt ra, rắc vừng |
| Bánh chay | Bột nếp, nhân đậu xanh | Ăn với nước đường gừng, rắc vừng, có khi thêm nước cốt dừa |
Tên bánh trôi đến từ chuyện viên bánh chìm rồi nổi trong nồi. Người nấu nhìn nó trôi lên là biết chín. Đĩa bánh dâng lên bàn thờ thường đặt thành đĩa nhỏ, kèm hương và nước. Không cần mâm lớn. Gia đình bận rộn có thể mua bánh ở chợ. Nhiều cụ vẫn thích tự nặn, vì đó là dịp con cháu ngồi cùng nhau.
Ở miền Bắc, tết này quen thuộc hơn cả. Miền Trung có nơi làm, miền Nam thì ít gặp hơn trong các gia đình người Kinh, trong khi cộng đồng người Hoa có cách ăn mừng riêng của họ. Bánh trôi nước, bánh chè trôi cũng được ăn quanh năm ở nhiều vùng, không riêng ngày này.
5. Có cần kiêng lửa như chuyện xưa không?
Hầu như không. Người Việt nấu ăn bình thường trong ngày này, vì chính món bánh cũng phải đun sôi. Chuyện kiêng lửa chỉ còn trong tên gọi. Nếu gia đình đọc thấy những lời dặn phải ăn nguội hay phải tắt bếp cả ngày, bạn hãy xem đó là chuyện của một tập tục khác, không nên gán vào lễ của mình.
Một bữa bánh ngọt nhiều đường và bột nếp cũng khá nặng bụng. Người lớn tuổi hoặc người cần kiêng đường nên ăn lượng nhỏ, đĩa bánh dâng lên vẫn là đủ lễ.
6. Làm một lễ nhỏ tại nhà
- Chuẩn bị: một đĩa bánh trôi, một đĩa bánh chay, hoa tươi, nước sạch.
- Thời gian: buổi sáng hoặc lúc gia đình đông đủ, tùy lịch của từng nhà.
- Sau lễ: cả nhà ăn bánh, đem biếu người hàng xóm nếu làm nhiều.
Lễ này giống với việc thắp hương mùng 1, ngày rằm ở chỗ không cầu kỳ. Bài mùng 1, ngày rằm nên làm gì gợi ý cách chuẩn bị đơn giản. Để đổi những năm xa hơn, hãy mở lịch vạn niên.
7. Câu hỏi thường gặp về Tết Hàn Thực
Hàn Thực có phải là Thanh Minh không?
Không. Hàn Thực ở Việt Nam theo ngày âm, Thanh Minh theo vị trí Mặt Trời. Năm 2027 chúng cách nhau bốn ngày.
Không làm Tết Hàn Thực có sao không?
Không. Đây không phải lễ bắt buộc, rất nhiều gia đình không làm. Nhà nào thích thì giữ như một nét đẹp.
Tết Hàn Thực có được nghỉ làm không?
Không. Ngày nghỉ theo âm lịch chỉ có Tết Âm lịch và Giỗ Tổ Hùng Vương, như bài các ngày lễ âm lịch đã nêu.
Lời kết
Tên gọi từ phương xa, nhưng đĩa bánh trôi đã rất Việt Nam. Năm 2027 bạn có thể nhớ mốc 9/4 và làm một mẻ bánh nếu thích. Câu chuyện xưa để biết, còn lễ to hay nhỏ thì tùy nếp nhà bạn.
Bài văn khấn liên quan: Văn khấn Tết Hàn Thực, Văn khấn tảo mộ tiết Thanh Minh. Xem đủ ở trang văn khấn các ngày trong năm.