24 tiết khí là gì? Bảng tên và ngày dương lịch gần đúng
24 tiết khí là 24 mốc chia đường đi biểu kiến của Mặt Trời trong một năm, mỗi mốc cách nhau 15 độ. Vì dựa vào Mặt Trời nên tiết khí gần như cố định trên lịch dương, chỉ xê dịch khoảng một ngày. Trong 24 mốc có 12 tiết và 12 trung khí. Tiết dùng để chia tháng trong bát tự. Trung khí dùng để xác định tháng nhuận âm lịch.
1. Tiết khí là gì?
Nhìn từ Trái Đất, Mặt Trời đi hết một vòng 360 độ trong một năm. Đường đó gọi là hoàng đạo. Người xưa chia vòng này thành 24 phần bằng nhau, mỗi phần 15 độ. Khi Mặt Trời chạm một mốc, ta nói đã giao sang tiết mới.
Điểm gốc 0 độ là Xuân Phân. Hạ Chí ở 90 độ, Thu Phân ở 180 độ, Đông Chí ở 270 độ. Đài Thiên văn Hồng Kông và các tài liệu về lịch đều mô tả như vậy.
Nhiều người nghĩ tiết khí thuộc âm lịch. Thực ra tiết khí là thành phần mặt trời của lịch âm dương. Âm lịch dùng Mặt Trăng để chia tháng. Tiết khí giúp tháng âm không trôi khỏi mùa.
2. Bảng 24 tiết khí và ngày dương lịch gần đúng
Bảng bắt đầu từ Lập Xuân. Cột ngày được tính bằng thuật toán lịch của site cho các năm 2000 đến 2050, theo múi giờ UTC+7. Đây là khoảng ngày gần đúng, không phải lịch chính xác của một năm.
| Tên | Loại | Kinh độ | Ngày gần đúng | Nghĩa thường hiểu |
|---|---|---|---|---|
| Lập Xuân | Tiết | 315° | 3–4/2 | Bắt đầu mùa xuân |
| Vũ Thủy | Trung khí | 330° | 18–19/2 | Mưa ẩm |
| Kinh Trập | Tiết | 345° | 5–6/3 | Sâu bọ thức giấc |
| Xuân Phân | Trung khí | 0° | 20–21/3 | Giữa xuân |
| Thanh Minh | Tiết | 15° | 4–5/4 | Trời trong sáng |
| Cốc Vũ | Trung khí | 30° | 19–20/4 | Mưa cho lúa |
| Lập Hạ | Tiết | 45° | 5–6/5 | Bắt đầu mùa hè |
| Tiểu Mãn | Trung khí | 60° | 20–21/5 | Hạt bắt đầu căng |
| Mang Chủng | Tiết | 75° | 5–6/6 | Lúa trổ, gieo trồng |
| Hạ Chí | Trung khí | 90° | 20–22/6 | Giữa hè |
| Tiểu Thử | Tiết | 105° | 6–7/7 | Nóng nhẹ |
| Đại Thử | Trung khí | 120° | 22–23/7 | Nóng nhất |
| Lập Thu | Tiết | 135° | 7–8/8 | Bắt đầu mùa thu |
| Xử Thử | Trung khí | 150° | 22–23/8 | Hết nóng |
| Bạch Lộ | Tiết | 165° | 7–8/9 | Sương trắng |
| Thu Phân | Trung khí | 180° | 22–23/9 | Giữa thu |
| Hàn Lộ | Tiết | 195° | 7–8/10 | Sương lạnh |
| Sương Giáng | Trung khí | 210° | 23–24/10 | Sương xuống |
| Lập Đông | Tiết | 225° | 7–8/11 | Bắt đầu mùa đông |
| Tiểu Tuyết | Trung khí | 240° | 21–23/11 | Tuyết nhẹ |
| Đại Tuyết | Tiết | 255° | 6–7/12 | Tuyết dày |
| Đông Chí | Trung khí | 270° | 21–22/12 | Giữa đông |
| Tiểu Hàn | Tiết | 285° | 5–6/1 | Rét nhẹ |
| Đại Hàn | Trung khí | 300° | 19–21/1 | Rét đậm |
Tên tiết khí ra đời ở Trung Quốc, nên không khớp hẳn thời tiết Việt Nam. Ở nhiều nơi nước ta không có tuyết vào Đại Tuyết. Bạn nên hiểu tên gọi như mốc lịch, không phải dự báo thời tiết.
3. Vì sao ngày của tiết khí xê dịch?
Có ba lý do chính.
- Năm dương lịch không tròn ngày: Mặt Trời về lại cùng một mốc sau khoảng 365 ngày và gần 6 giờ. Mỗi năm tiết đến muộn hơn vài giờ, rồi năm nhuận kéo lại.
- Tốc độ biểu kiến thay đổi: Trái Đất đi nhanh hơn ở gần Mặt Trời. Vì thế khoảng cách giữa hai tiết không bằng nhau hẳn, thường từ 14 đến 16 ngày.
- Múi giờ: Tiết khí là một thời điểm. Cùng thời điểm đó có thể là hai ngày khác nhau ở hai múi giờ.
Lý do thứ ba giải thích vì sao bạn có thể thấy nguồn ghi Lập Xuân ngày 4 đến 5 tháng 2, còn bảng trên ghi 3 đến 4 tháng 2. Nhiều bảng theo giờ Bắc Kinh UTC+8 hoặc lấy khoảng rộng hơn. Ví dụ Lập Xuân năm 2025 tính theo UTC+7 rơi vào tối 03/02/2025.
4. Tiết và trung khí khác nhau thế nào?
Hai loại xen kẽ nhau. Mốc thứ nhất là tiết, mốc thứ hai là trung khí, cứ thế đến hết năm.
| Loại | Số lượng | Dùng để |
|---|---|---|
| Tiết | 12 | Mở đầu tháng tiết khí, dùng cho bát tự và phép chọn ngày |
| Trung khí | 12 | Định tháng 11 âm lịch và tháng nhuận |
Tháng tiết khí không trùng tháng âm lịch. Nó bắt đầu ở ngày giao tiết, không phải mùng 1.
| Tiết mở đầu | Tháng | Tiết mở đầu | Tháng |
|---|---|---|---|
| Lập Xuân | Dần | Lập Thu | Thân |
| Kinh Trập | Mão | Bạch Lộ | Dậu |
| Thanh Minh | Thìn | Hàn Lộ | Tuất |
| Lập Hạ | Tỵ | Lập Đông | Hợi |
| Mang Chủng | Ngọ | Đại Tuyết | Tý |
| Tiểu Thử | Mùi | Tiểu Hàn | Sửu |
Về trung khí, tháng âm nào chứa Đông Chí thì là tháng 11. Năm có 13 tháng thì tháng đầu tiên không chứa trung khí là tháng nhuận. Bài tháng nhuận, năm nhuận âm lịch có ví dụ cụ thể.
5. Tracuutuvi dùng tiết khí ở đâu?
- Âm lịch: thuật toán đổi ngày dùng trung khí để tìm tháng 11 và tháng nhuận.
- Bát tự Hà Lạc: năm đổi tại Lập Xuân, tháng đổi theo các tiết.
- Xem ngày: 12 trực tại xem ngày tính theo tháng tiết khí.
- Lá số tử vi: không dùng tiết khí để đổi năm hay tháng, vì tử vi dùng tháng âm lịch.
Site tính vị trí Mặt Trời bằng công thức thiên văn rút gọn, có thể lệch vài phút so với lịch thiên văn. Hà Lạc và 12 trực lấy trọn ngày giao tiết làm ngày đầu của tháng mới. Riêng thẻ ngày ở tab Nhật vận ghi tên tiết theo một bảng ngày cố định, nên có năm có thể lệch một ngày.
6. Câu hỏi thường gặp về 24 tiết khí
Tiết khí thuộc dương lịch hay âm lịch?
Tiết khí dựa vào Mặt Trời, nên ngày gần như cố định trên dương lịch. Trên âm lịch thì ngày của nó thay đổi nhiều. Âm lịch Việt Nam vẫn dùng tiết khí để giữ tháng theo mùa.
Tiết Đoan Ngọ có nằm trong 24 tiết khí không?
Không. Đoan Ngọ là ngày 5 tháng 5 âm lịch, tức một ngày tết. Riêng Thanh Minh vừa là tiết khí vừa là dịp tảo mộ.
Muốn biết giờ giao tiết chính xác thì xem ở đâu?
Bạn nên xem lịch thiên văn của cơ quan khí tượng hoặc đài thiên văn, rồi đổi về múi giờ Việt Nam. Site chưa hiển thị giờ giao tiết.
Lời kết
Bạn chỉ cần nhớ tiết khí đi theo Mặt Trời, mỗi mốc 15 độ, 12 tiết xen 12 trung khí. Muốn tra ngày âm và can chi, bạn dùng lịch vạn niên. Nội dung trong bài chỉ để tham khảo.
Bài văn khấn liên quan: Văn khấn tảo mộ tiết Thanh Minh, Văn khấn Tết Trùng Thập. Xem đủ ở trang văn khấn các ngày trong năm.