Đám giỗ là gì? Giỗ đầu, tiểu tường, đại tường khác nhau
Đám giỗ là bữa cúng tưởng nhớ người đã mất vào ngày mất tính theo âm lịch. Giỗ đầu sau một năm gọi là tiểu tường, giỗ sau hai năm gọi là đại tường, từ đó trở đi là giỗ thường. Ví dụ người mất ngày 20 tháng 3 năm Bính Ngọ có tiểu tường vào 26/4/2027 và đại tường vào 14/4/2028. Cách tính mốc và mâm cỗ khác nhau theo vùng và theo từng họ.
1. Vì sao người Việt coi trọng ngày giỗ?
Ngày giỗ là lúc con cháu nhắc lại một người đã khuất bằng bữa ăn, nén hương và câu chuyện cũ. Sinh nhật người còn sống thì ăn mừng ngày sinh. Với người đã mất, nhà Việt nhớ ngày mất. Nhiều họ coi đây là dịp gặp nhau đều đặn nhất trong năm, có khi đông hơn cả Tết.
Ngày giỗ còn có tên kỵ nhật hay húy nhật, trong sách vở cũ. Ở Nam Bộ người ta hay nói đám giỗ, miền Bắc nói ngày giỗ hoặc cúng giỗ.
2. Các mốc sau khi mất
| Mốc | Thời điểm thường tính | Tính chất |
|---|---|---|
| Cúng 49 ngày, 100 ngày | Kể từ ngày mất | Lễ trong năm đầu, tùy nhà và tùy tôn giáo |
| Tiểu tường, giỗ đầu | Tròn một năm âm lịch | Còn trong tang, không khí trầm |
| Đại tường, giỗ hết | Tròn hai năm âm lịch | Mốc lớn, nhiều nhà làm rộng hơn |
| Lễ hết tang | Khoảng 27 tháng, có nơi làm cùng đại tường | Bỏ đồ tang, trở lại nếp thường |
| Giỗ thường | Các năm sau | Có nơi gọi là cát kỵ, không khí nhẹ hơn |
Sách lễ xưa có khi đếm tiểu tường là tháng thứ 13, đại tường là tháng thứ 25. Cách đếm theo tháng đó cho ra cùng một mốc với năm âm thường, nhưng có thể khác khi vướng tháng nhuận. Ngày nay nhiều gia đình rút gọn thời gian để tang, nên mốc hết tang tùy từng nhà.
3. Cách tính ngày giỗ, kèm ví dụ
Bạn lấy ngày và tháng âm lúc người thân mất, rồi tìm ngày đó ở năm âm sau. Vì giỗ theo ngày âm nên ngày dương đổi mỗi năm. Các ví dụ dưới được đổi bằng hàm lịch của Tracuutuvi.
| Ngày mất | Tiểu tường | Đại tường |
|---|---|---|
| 20/3 Bính Ngọ (6/5/2026) | Thứ Hai 26/4/2027 | Thứ Sáu 14/4/2028 |
| 12/8 Bính Ngọ (22/9/2026) | Chủ Nhật 12/9/2027 | Thứ Bảy 30/9/2028 |
Hai tình huống sau khiến nhiều nhà lúng túng.
- Mất ngày 30: tháng âm có thể chỉ có 29 ngày. Ví dụ mất 30/3 Bính Ngọ (16/5/2026). Năm 2027 tháng 3 âm thiếu, nhiều nhà làm vào 29/3, tức Thứ Tư 5/5/2027. Năm 2028 tháng 3 âm đủ, giỗ lại vào 30/3, tức Thứ Hai 24/4/2028.
- Mất trong tháng nhuận: năm 2028 có tháng 5 nhuận. Người mất 10/5 nhuận (2/7/2028) thì năm 2029 không có tháng nhuận đó. Nhiều nhà lấy 10/5 thường, tức Thứ Năm 21/6/2029. Bài tháng nhuận, năm nhuận âm lịch nói rõ thêm rằng không có quy định chung.
Nếu người thân mất sau nửa đêm hay lúc rạng sáng, gia đình thường dùng ngày ghi trên lịch hôm đó. Có họ lại lấy ngày trước, tính là hôm cuối cùng người ấy còn dùng bữa. Bạn hỏi người lớn tuổi trong nhà để giữ cho thống nhất, rồi ghi vào sổ để con cháu tra. Để biết ngày âm sắp tới, bạn xem lịch âm hôm nay.
4. Tiên thường và chính giỗ
Nhiều nơi miền Bắc và miền Trung làm hai lễ. Hôm trước ngày giỗ là lễ tiên thường, chuẩn bị bàn thờ, báo cáo gia tiên, có khi ra thăm mộ. Hôm sau là chính giỗ, tức ngày cỗ. Ở miền Nam thường gộp lại, gọi chung là đám giỗ, có thể làm chiều hôm trước hoặc sáng ngày đó. Cỗ làm vào ngày nào là tùy lệ của họ.
5. Mâm cỗ và bài khấn gợi ý
Món trên mâm thường là những món người mất từng ưa, cộng thêm các món quen của vùng. Miền Bắc hay có xôi, gà, nem, canh măng. Miền Trung có bánh ít, chả, thịt luộc. Miền Nam có thịt kho, gỏi, canh, bánh tét. Với đại tường hay giỗ đầu của cha mẹ, có nhà làm cỗ lớn để mời cả xóm, nhà khác làm một mâm chay cho thanh tịnh.
Bài khấn dưới đây do ban biên tập viết, chỉ để gợi ý.
"Hôm nay là ngày... tháng... năm... âm lịch, ngày giỗ của... Chúng con gồm... cùng sửa lễ dâng lên. Con cháu vẫn nhớ công ơn của người, xin mời về chứng lòng. Mong cả nhà khỏe mạnh, sống tử tế, giữ gìn nếp nhà."
6. Ở xa, bận việc thì làm sao?
Ngày giỗ rơi vào ngày đi làm là chuyện hay gặp. Ví dụ tiểu tường 26/4/2027 ở trên là Thứ Hai. Nhiều nhà vẫn thắp hương đúng ngày, còn bữa cỗ dời về cuối tuần trước đó. Có họ lại giữ đúng ngày và chỉ người ở gần tham gia. Người ở xa có thể gọi điện về, gửi một khoản phụ cỗ hoặc thắp hương nơi mình ở.
Trong một gia đình đông anh em, ngày giỗ có thể do con trưởng lo, hoặc thay phiên nhau. Bạn nên bàn công khai về chi phí để tránh mất lòng. Việc bày cỗ không nên trở thành gánh nặng. Muốn đặt bàn thờ cho hợp lý, bạn xem bài phong thủy bàn thờ.
7. Câu hỏi thường gặp về đám giỗ
Ngày giỗ có cần xem ngày tốt không?
Không. Ngày giỗ đã cố định theo ngày mất. Giống các ngày lễ âm lịch khác, lễ làm theo lịch, không chọn theo tốt xấu.
Giỗ người mất lâu năm có cần làm mãi không?
Có nơi giữ lệ giỗ đến vài đời, sau đó gộp vào giỗ họ. Nhà khác chỉ làm giỗ cho ông bà, cha mẹ. Không có mốc chung.
Gia đình theo đạo Công giáo có giỗ không?
Nhiều gia đình vẫn làm giỗ theo cách riêng, như xin lễ, đọc kinh và ăn cơm cùng nhau.
Có tang mới, có làm giỗ cũ không?
Nhà nào cũng có cách xử lý riêng, thường là làm giản dị hơn.
Lời kết
Một ngày giỗ tốt là khi người còn sống ngồi lại với nhau và nhớ về người đã mất. Bạn hãy ghi rõ ngày âm của từng người trong sổ gia đình, rồi đổi sang ngày dương mỗi năm. Các mốc trong bài theo phong tục phổ biến, bạn nên ưu tiên lệ của họ mình.
Bài văn khấn liên quan: Văn khấn lễ 49 ngày, Văn khấn giỗ đầu, Văn khấn giỗ hết. Xem đủ ở trang văn khấn các ngày trong năm.