Tết Đoan Ngọ là gì? Vì sao gọi là Tết diệt sâu bọ
Tết Đoan Ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, người Việt quen gọi là Tết diệt sâu bọ. Năm 2027 ngày này rơi vào Thứ Tư 9/6/2027. Sáng sớm, nhiều nhà ăn rượu nếp và hoa quả đầu mùa. Tục hái lá thuốc, bánh tro, thịt vịt thì tùy vùng. Đây là tết gắn với mùa màng và sức khỏe giữa năm, đừng hiểu các lời truyền miệng về nó như quy định.
1. Vì sao gọi là Đoan Ngọ?
"Đoan" có nghĩa là mở đầu. "Ngọ" ở đây chỉ tháng 5 âm, tháng ứng với chi Ngọ theo cách gọi 12 tháng. Vì ngày và tháng đều là số 5 nên sách cũ còn gọi là Trùng Ngũ. Bài thiên can, địa chi có bảng ghép tháng âm với địa chi nếu bạn muốn xem lại.
Giữa năm, trời nóng và ẩm. Ở vùng trồng lúa nước, đây là lúc sâu bệnh, ruồi muỗi dễ phát triển, cơ thể người cũng dễ mệt. Có lẽ vì vậy một ngày lễ về việc "trừ sâu bọ" mới được người nông dân giữ lại lâu đời. Tên Tết diệt sâu bọ phản ánh chính nỗi lo mùa vụ này.
Người Trung Hoa gắn ngày này với nhà thơ Khuất Nguyên trầm mình trên sông Mịch La, nên có đua thuyền rồng và bánh ú. Việt Nam biết câu chuyện đó, nhưng trong đời sống thường ngày thì nghĩ tới bát rượu nếp nhiều hơn.
2. Ngày Đoan Ngọ các năm tới
Các ngày sau tính bằng hàm đổi lịch của Tracuutuvi. Mùng 5 tháng 5 nằm gần tiết Mang Chủng và Hạ Chí.
| Năm | Ngày dương | Can chi ngày | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 2027 | Thứ Tư 9/6/2027 | Kỷ Mùi | Sau Mang Chủng (6/6) ba ngày, trước Hạ Chí (21/6) |
| 2028 | Chủ Nhật 28/5/2028 | Quý Sửu | Năm có tháng 5 nhuận, lễ tính ở tháng 5 thường |
| 2029 | Thứ Bảy 16/6/2029 | Đinh Sửu | Rơi vào cuối tuần |
Lịch trên site ghi mùng 5 là ngày Nguyệt Kỵ, tháng nào cũng vậy. Riêng 9/6/2027 còn có dòng Dương Công Kỵ Nhật. Những dòng này dùng khi chọn ngày cho việc lớn. Một ngày tết đã cố định thì vẫn diễn ra như thường, nên bạn chẳng cần lo. Bạn xem chi tiết ngày đó trên trang xem ngày.
3. Ăn gì vào sáng mùng 5?
Thực đơn thay đổi rõ rệt theo vùng. Bảng dưới đây ghi những món được nhắc đến nhiều, nhưng ở mỗi nơi chỉ có một vài món là chính.
| Món | Nơi hay gặp | Lý do được kể |
|---|---|---|
| Rượu nếp, cơm rượu | Nhiều nơi miền Bắc, miền Trung | Dân gian cho là làm sâu bọ trong bụng say và chết |
| Mận, vải, đào, dưa hấu | Nhiều vùng | Quả chín đầu hè, dâng gia tiên rồi ăn |
| Bánh tro, bánh ú tro | Miền Trung, miền Nam, một số nơi phía Bắc | Nếp ngâm nước tro, mát và dễ ăn |
| Thịt vịt | Một số tỉnh miền Bắc, miền Trung | Quan niệm vịt mát, hợp ngày nóng |
| Trứng luộc, chè | Tùy gia đình | Món phụ cho trẻ nhỏ |
Cha mẹ thường bảo con ăn trước khi rửa mặt, hoặc ăn khi vừa thức dậy. Đó là mẹo vui của ngày lễ, không phải cách trị giun. Muốn tẩy giun cho trẻ, bạn nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Rượu nếp có cồn, nên trẻ em chỉ ăn rất ít, tốt nhất là gia đình cân nhắc với trẻ quá nhỏ.
4. Những tục khác trong ngày
- Hái lá thuốc: nhiều nơi tin lá hái vào giờ Ngọ của ngày này có tác dụng tốt hơn, rồi đem phơi khô làm nước tắm, nước xông. Đây là niềm tin dân gian. Lá thuốc dùng cho người bệnh vẫn nên hỏi thầy thuốc.
- Thắp hương gia tiên: nhà có lệ thì dâng ít hoa quả, cơm rượu vào buổi sáng.
- Đeo chỉ ngũ sắc: một số gia đình buộc sợi chỉ màu ở cổ tay trẻ nhỏ, mong con khỏe.
- Nhuộm móng: có nơi trẻ gái giã lá móng nhuộm tay.
- Đua thuyền: vài làng ven sông có hội, nhưng tại Việt Nam thì không phổ biến như ở Trung Hoa.
Về giờ Ngọ, đó là khung 11h đến 13h. Ngày 9/6/2027 giờ này không phải giờ hoàng đạo theo bảng trên site, vì ngày mang chi Mùi. Tục hái lá lại tính theo tên giờ Ngọ của ngày mùng 5, không xét hoàng đạo. Hai phép này độc lập với nhau, bạn xem thêm ở bài giờ hoàng đạo là gì.
5. Hiểu Tết Đoan Ngọ cho nhẹ nhàng
Hiện vẫn có những lời dặn kiểu "phải ăn đủ món", "phải làm trước giờ này". Chúng thường chỉ là thói quen của một nhà, một vùng. Không có ràng buộc nào về việc ăn bao nhiêu hay phải cúng thế nào. Một số người bận việc sáng sớm có thể ăn bát cơm rượu vào buổi tối vẫn vui.
Điều đáng giữ nhất là ý nghĩa chăm sóc cơ thể giữa mùa nóng. Ăn quả đúng mùa, uống đủ nước, dọn nhà cửa cho sạch cũng phù hợp với tinh thần tết này. Hoa quả nên rửa sạch, người bị dạ dày hay tiểu đường dùng lượng vừa phải.
6. Câu hỏi thường gặp về Tết Đoan Ngọ
Tết Đoan Ngọ có phải là Tết của người Trung Quốc không?
Nhiều nước châu Á có ngày này, mỗi nơi một sắc thái. Ở Việt Nam, lễ gắn với mùa vụ và tục diệt sâu bọ riêng. Xác định nguồn gốc không dễ, các nhà nghiên cứu cũng có ý kiến khác nhau.
Năm có tháng 5 nhuận thì ăn Tết Đoan Ngọ hai lần sao?
Thường là không. Theo bài tháng nhuận, năm nhuận âm lịch, lễ làm ở tháng chính. Năm 2028 là ví dụ như vậy.
Tết Đoan Ngọ có phải là ngày nghỉ không?
Không. Đây là ngày lễ dân gian, không nằm trong danh sách ngày nghỉ chính thức.
Lời kết
Một bát cơm rượu, ít quả ngọt đầu hè đã đủ để gọi là ăn tết giết sâu bọ. Hãy nhớ mốc 9/6/2027, rồi làm theo nếp quê bạn. Đồ ăn và nghi thức khác nhau là chuyện bình thường, không có nơi nào là chuẩn duy nhất.
Bài văn khấn liên quan: Văn khấn Tết Đoan Ngọ. Xem đủ ở trang văn khấn các ngày trong năm.