Tám quẻ đơn trong Bát Quái: hình quẻ, tượng và ý nghĩa

05/11/2026

Bát Quái là tám quẻ đơn gồm Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài. Mỗi quẻ có ba vạch, tượng trưng cho một hiện tượng tự nhiên là trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm. Tám quẻ này là bảng chữ cái của Kinh Dịch: ghép hai quẻ đơn với nhau sẽ được một trong 64 quẻ kép.

1. Quẻ đơn được tạo thành như thế nào

Dịch học dùng hai loại vạch. Vạch liền là hào dương, vạch đứt là hào âm. Phần Hệ từ mô tả sự phân chia theo các tầng: Thái cực sinh Lưỡng nghi, Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng sinh Bát quái.

Về mặt hình thức, mỗi quẻ đơn có ba vị trí, mỗi vị trí là âm hoặc dương. Hai khả năng cho ba vị trí tạo đúng tám tổ hợp. Quẻ luôn được đọc từ dưới lên. Vạch dưới cùng là hào thứ nhất.

Người học xưa có bài vè nhớ hình quẻ. Càn ba vạch liền. Khôn ba vạch đứt, tức sáu đoạn. Chấn như cái chén ngửa. Cấn như cái chén úp. Ly rỗng ở giữa. Khảm đặc ở giữa. Đoài khuyết ở trên. Tốn đứt ở dưới.

2. Bảng tổng hợp tám quẻ đơn

Bảng dưới đây ghi hình quẻ theo thứ tự từ hào dưới lên hào trên. Tính chất và người trong nhà dựa theo phần Thuyết quái của Kinh Dịch.

3. Ý nghĩa của từng quẻ đơn

Các ý dưới đây là tượng truyền thống và cách diễn giải phổ biến về tính cách. Chúng mô tả khuynh hướng, không phải đặc điểm cố định của một người.

3.1. Càn, tượng Trời

Càn là sức vận hành không ngừng. Quẻ này gợi sự chủ động, quyết đoán, coi trọng nguyên tắc và thích gánh vác. Mặt cần để ý là dễ cứng nhắc và khó nghe góp ý khi đang ở thế mạnh.

3.2. Khôn, tượng Đất

Khôn là sự nâng đỡ và nuôi dưỡng. Quẻ này gợi đức tính nhẫn nại, chu đáo, biết giữ gìn thành quả. Mặt cần để ý là dễ thụ động và hay nhận phần thiệt về mình.

3.3. Chấn, tượng Sấm

Chấn có một hào dương nằm dưới hai hào âm, như sức động bật lên từ bên dưới. Quẻ này gợi sự khởi xướng, tốc độ và dám làm. Mặt cần để ý là bốc đồng, thiếu kiên nhẫn ở giai đoạn duy trì.

3.4. Tốn, tượng Gió

Gió không ép mà thấm dần vào mọi khe hở. Quẻ này gợi sự khéo léo, tinh tế và biết thuận theo hoàn cảnh. Mặt cần để ý là do dự và dễ đổi ý.

3.5. Khảm, tượng Nước

Khảm có hào dương bị kẹp giữa hai hào âm, nên mang nghĩa hiểm trở. Nước vẫn tìm được đường đi, vì vậy quẻ này cũng gợi trí tuệ và khả năng thích nghi. Mặt cần để ý là lo nghĩ nhiều, hay ôm việc một mình.

3.6. Ly, tượng Lửa

Lửa phải bám vào vật mới cháy được, nên Ly vừa nghĩa là sáng vừa nghĩa là nương tựa. Quẻ này gợi sự sáng rõ, nhanh nhạy, thích được ghi nhận. Mặt cần để ý là nóng nảy và phụ thuộc vào cảm xúc.

3.7. Cấn, tượng Núi

Núi đứng yên, nên Cấn là biết dừng đúng lúc. Quẻ này gợi sự vững chãi, thực tế, tích lũy lâu dài. Mặt cần để ý là bảo thủ và khép kín.

3.8. Đoài, tượng Đầm

Mặt đầm phẳng lặng làm người ta thấy dễ chịu, nên Đoài mang nghĩa vui vẻ, hòa duyệt. Quẻ này gợi khả năng giao tiếp và gắn kết. Mặt cần để ý là dễ cả tin và hay chiều lòng người khác.

4. Hai cách sắp xếp: Bát quái tiên thiên và hậu thiên

Tám quẻ có hai sơ đồ sắp xếp nổi tiếng. Theo truyền thống, sơ đồ tiên thiên gắn với Phục Hy, sơ đồ hậu thiên gắn với Văn Vương. Việc quy về hai nhân vật này là lời truyền, các sơ đồ như ta thấy hiện nay được phổ biến từ đời Tống. Mỗi sơ đồ cho quẻ một số và một hướng khác nhau.

Sơ đồ tiên thiên nhấn mạnh các cặp đối nhau như trời đất, nước lửa, núi đầm, sấm gió. Sơ đồ hậu thiên gắn với bốn mùa và sự vận hành trong năm.

Cần tránh một nhầm lẫn thường gặp. Phép Bát tự Hà Lạc dùng số Lạc Thư của sơ đồ hậu thiên để đổi con số thành quẻ đơn. Còn "quẻ tiên thiên" và "quẻ hậu thiên" trên lá số là hai quẻ kép của riêng mỗi người. Tên gọi giống nhau nhưng đây là hai khái niệm khác nhau.

5. Quẻ đơn xuất hiện ở đâu trong lá số Hà Lạc

Mỗi quẻ kép gồm hai quẻ đơn. Quẻ nằm dưới gọi là hạ quái hay nội quái. Quẻ nằm trên gọi là thượng quái hay ngoại quái. Nhiều cách luận coi nội quái là phần bên trong, ngoại quái là phần lộ ra ngoài.

Tên quẻ kép thường đọc tượng của quẻ trên trước, tượng của quẻ dưới sau, rồi đến tên quẻ. Ví dụ Địa Thiên Thái có Khôn (Địa) ở trên và Càn (Thiên) ở dưới.

Trong phần luận tổng quan, công cụ của Tracuutuvi ghép tính chất của quẻ đơn nội và ngoại với vị trí hào Nguyên đường. Do đó, nắm chắc tám quẻ đơn là cách nhanh nhất để tự đọc lá số. Khi nhìn một quẻ kép lạ, bạn chỉ cần tách nó thành hai hình ảnh, ví dụ núi trên, nước dưới, rồi hình dung tình thế mà hai hình ảnh đó gợi ra.

6. Câu hỏi thường gặp

Viết là Càn hay Kiền mới đúng?

Cả hai đều là cách đọc Hán Việt của cùng một chữ, và đều gặp trong sách tiếng Việt. Trên lá số của site, quẻ đơn ghi là Càn, còn quẻ kép thuần dương ghi là Kiền vi Thiên. Hai tên đó nói về cùng một tượng là trời.

Quẻ đơn nào tốt nhất?

Không có quẻ đơn tốt nhất. Mỗi quẻ có mặt mạnh và mặt cần giữ. Càn mạnh nhưng dễ quá cứng, Khôn hiền nhưng dễ thụ động. Tốt hay chưa tốt còn tùy vị trí của quẻ trong lá số, tùy thời điểm và cách ứng xử của người xem.

Quẻ cung phi trong Bát trạch có giống quẻ Hà Lạc không?

Không giống. Cung phi Bát trạch tính từ năm sinh và giới tính, cho ra một quẻ đơn để xét hướng nhà. Hà Lạc dùng đủ năm, tháng, ngày, giờ để lập quẻ kép và đọc về con người, thời vận. Vì vậy một người có thể có cung phi là Khảm nhưng lá số Hà Lạc lại không hề chứa quẻ Khảm.

Đọc thêm: tổng quan 64 quẻ Kinh Dịch, quẻ Thuần Càn, quẻ Thuần Khôn.