Hà Đồ và Lạc Thư là gì? Nguồn gốc và cách dùng trong Hà Lạc
Hà Đồ và Lạc Thư là hai đồ hình số nổi tiếng của Dịch học. Hà Đồ xếp mười số từ 1 đến 10 theo năm phương, gắn với ngũ hành. Lạc Thư xếp chín số từ 1 đến 9 thành ô vuông có tổng mỗi hàng bằng 15. Phép Bát tự Hà Lạc dùng cả hai đồ hình để đổi can chi thành số, và tên gọi của môn này lấy từ đó.
1. Truyền thuyết về Hà Đồ và Lạc Thư
Theo truyền thuyết, thời Phục Hy có con long mã hiện lên từ sông Hoàng Hà. Trên lưng nó có các chấm tạo thành một đồ hình. Đó là Hà Đồ, nghĩa là bức đồ từ sông.
Về sau, khi vua Vũ trị thủy, một con rùa thần nổi lên từ sông Lạc. Trên mai rùa có các chấm tạo thành đồ hình khác. Đó là Lạc Thư, nghĩa là bản viết từ sông Lạc.
Phần Hệ từ của Kinh Dịch có câu "Hà xuất Đồ, Lạc xuất Thư", ý nói bậc thánh nhân noi theo hai điềm ấy. Câu này chỉ nhắc đến tên, không mô tả hình dạng.
Cần tách truyền thuyết khỏi lịch sử. Các hình chấm đen trắng mà ta thấy ngày nay được phổ biến từ đời Tống. Khi ấy còn có tranh luận về tên gọi. Lưu Mục gọi đồ chín số là Hà Đồ và đồ mười số là Lạc Thư. Nhóm Chu Hy gọi ngược lại, và cách gọi này trở thành thông dụng. Bài viết này theo cách gọi thông dụng đó.
2. Hà Đồ: mười số và năm phương
Hà Đồ chia mười số thành năm cặp. Mỗi cặp gồm một số lẻ và một số chẵn, chênh nhau đúng 5, cùng nằm ở một phương và thuộc một hành.
| Phương | Cặp số | Ngũ hành | Địa chi tương ứng |
|---|---|---|---|
| Bắc | 1 và 6 | Thủy | Hợi, Tý |
| Nam | 2 và 7 | Hỏa | Tỵ, Ngọ |
| Đông | 3 và 8 | Mộc | Dần, Mão |
| Tây | 4 và 9 | Kim | Thân, Dậu |
| Trung tâm | 5 và 10 | Thổ | Thìn, Tuất, Sửu, Mùi |
Số từ 1 đến 5 gọi là sinh số, số từ 6 đến 10 gọi là thành số. Hiểu đơn giản, sinh số là lúc một hành khởi lên, thành số là lúc hành đó hoàn thành.
Số lẻ thuộc trời, số chẵn thuộc đất. Năm số lẻ cộng lại bằng 25, năm số chẵn cộng lại bằng 30, tổng cả đồ là 55. Phần Hệ từ cũng nêu các con số thiên số và địa số này. Hai mốc 25 và 30 sẽ xuất hiện lại khi lập quẻ Hà Lạc.
3. Lạc Thư: ô vuông chín số
Lạc Thư có chín số, xếp thành ba hàng ba cột. Các sách cổ tả bằng hình ảnh con rùa: đội 9 đạp 1, bên trái 3, bên phải 7, hai vai là 2 và 4, hai chân là 6 và 8, số 5 ở giữa.
Bảng dưới đây xếp theo quy ước cổ, phía Nam ở trên. Mỗi ô ghi thêm quẻ đơn được an vào đó theo Bát quái hậu thiên.
| Bên trái (Đông) | Giữa | Bên phải (Tây) |
|---|---|---|
| 4, Tốn | 9, Ly | 2, Khôn |
| 3, Chấn | 5, không có quẻ | 7, Đoài |
| 8, Cấn | 1, Khảm | 6, Càn |
Cộng theo hàng ngang, hàng dọc hay đường chéo đều được 15. Toán học ngày nay gọi đây là ma phương bậc ba. Tổng chín số là 45.
Điểm đáng chú ý là ô trung tâm. Tám số xung quanh ứng với tám quẻ, riêng số 5 không có quẻ nào. Chi tiết nhỏ này dẫn tới một quy tắc đặc biệt của Hà Lạc ở mục 5.
4. Hà Đồ và Lạc Thư khác nhau thế nào
| Tiêu chí | Hà Đồ | Lạc Thư |
|---|---|---|
| Dãy số | Từ 1 đến 10 | Từ 1 đến 9 |
| Tổng | 55 | 45 |
| Bố cục | Năm phương, mỗi phương một cặp số | Chín ô, tám hướng và trung tâm |
| Quan hệ ngũ hành thường được nêu | Tương sinh | Tương khắc |
| Gắn với | Bát quái tiên thiên | Bát quái hậu thiên |
| Cách hiểu truyền thống | Thể, tức cái gốc | Dụng, tức cái vận hành |
Các cặp đối chiếu ở bảng trên là cách hiểu phổ biến của Dịch học đời sau. Những người nghiên cứu không phải lúc nào cũng diễn giải giống nhau, nên bạn nên coi đó là khung tham khảo.
5. Hai đồ hình được dùng thế nào trong Bát tự Hà Lạc
Đây là điểm khiến môn này mang tên Hà Lạc. Thiên can đi theo Lạc Thư, địa chi đi theo Hà Đồ.
5.1. Thiên can lấy số qua quẻ của Lạc Thư
Mỗi can được gán với một quẻ đơn theo phép nạp giáp, rồi lấy số của quẻ đó trong Lạc Thư. Mỗi can có một số.
| Thiên can | Quẻ đơn | Số |
|---|---|---|
| Giáp, Nhâm | Càn | 6 |
| Ất, Quý | Khôn | 2 |
| Bính | Cấn | 8 |
| Đinh | Đoài | 7 |
| Mậu | Khảm | 1 |
| Kỷ | Ly | 9 |
| Canh | Chấn | 3 |
| Tân | Tốn | 4 |
5.2. Địa chi lấy số theo cặp của Hà Đồ
Mỗi chi lấy trọn cặp số của hành mình, tức hai số, như ở bảng mục 2. Ví dụ Tý thuộc Thủy nên mang 1 và 6. Ngọ thuộc Hỏa nên mang 2 và 7. Như vậy tám chữ của lá số tạo ra mười hai con số, gồm bốn số từ can và tám số từ chi.
5.3. Hai mốc 25, 30 và số 5 không có quẻ
Mười hai con số được chia làm hai nhóm. Số lẻ cộng thành tổng thiên, số chẵn cộng thành tổng địa. Nếu tổng vượt quá 25 (với số lẻ) hoặc 30 (với số chẵn) thì trừ đi mốc đó. Hai mốc này chính là thiên số và địa số của Hà Đồ. Kết quả được rút về một con số, rồi tra sang quẻ theo Lạc Thư.
Khi kết quả là 5, ta gặp ô trung tâm không có quẻ. Lúc đó phải gửi số 5 sang một quẻ khác. Công cụ của Tracuutuvi gửi theo Tam nguyên. Người sinh 1984–2043: nam gửi vào Ly (số 9), nữ gửi vào Đoài (số 7). Người sinh trước đó gửi vào Cấn (số 8) hoặc Khôn (số 2), tùy nam nữ và thời kỳ sinh.
6. Nên hiểu Hà Đồ và Lạc Thư thế nào cho đúng
Với người đọc hiện đại, hai đồ hình này có giá trị rõ nhất ở mặt văn hóa và tư duy. Chúng cho thấy người xưa tìm cách sắp xếp thế giới bằng con số, phương hướng và ngũ hành. Từ đó sinh ra nhiều ứng dụng về sau, ví dụ phong thủy cũng dùng bố cục chín ô của Lạc Thư.
Các con số trong đồ hình không phải là phép đo vận mệnh theo nghĩa khoa học. Vì vậy, nếu lá số của bạn cho ra số này hay số khác, đó chỉ là một ký hiệu để dẫn vào quẻ. Không có con số nào tốt tuyệt đối, cũng không có con số nào xấu tuyệt đối.
7. Câu hỏi thường gặp
Hà Đồ và Lạc Thư có thật không?
Hai cái tên có thật trong sách cổ, và các đồ hình có thật trong truyền thống Dịch học. Còn chuyện long mã và rùa thần là truyền thuyết, không có bằng chứng lịch sử xác nhận. Hình dạng đồ hình cũng được định hình muộn hơn nhiều so với thời đại mà truyền thuyết nói đến.
Muốn xem lá số Hà Lạc có cần thuộc hai đồ hình này không?
Không cần. Công cụ lập lá số tự đổi can chi thành số và tự tra quẻ. Biết về Hà Đồ, Lạc Thư chỉ giúp bạn hiểu vì sao có các chỉ số như tổng số dương, tổng số âm, thiên số, địa số trong phần thông tin chi tiết.
Treo tranh Hà Đồ, Lạc Thư có đem lại may mắn không?
Không có căn cứ nào để khẳng định điều đó. Nhiều người treo vì yêu thích giá trị văn hóa hoặc vì niềm tin riêng, và đó là lựa chọn cá nhân. Bạn không cần mua vật phẩm nào để lá số hay vận của mình tốt lên.
Đọc thêm: Bát tự Hà Lạc là gì, tám quẻ đơn.