Phong tục ma chay: các bước tang lễ và điều nên tránh
Tang lễ truyền thống của người Việt thường đi qua các bước: lo hậu sự và báo tin, khâm liệm, nhập quan, phát tang, phúng viếng, đưa tang, an táng hoặc hỏa táng, rồi cúng ba ngày, cúng tuần, 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu và giỗ hết. Con cháu để tang theo mức thân sơ, xưa dài đến ba năm, nay nhiều nhà rút gọn. Khi đi viếng, nên mặc tối màu, nói khẽ, ở vừa đủ và không hỏi han làm tang gia mệt thêm. Chi tiết mỗi bước khác nhau theo vùng, tôn giáo và từng họ.
1. Vì sao tang lễ có nhiều bước như vậy?
Với người Việt, lo cho người mất chu đáo là cách bày tỏ lòng hiếu và tình thương. Mỗi bước trong tang lễ vừa có ý nghĩa tâm linh, vừa giúp người ở lại có thời gian làm quen với mất mát.
Bài này mô tả các bước phổ biến theo phong tục. Gia đình theo Phật giáo, Công giáo, Tin Lành hay các tôn giáo khác sẽ có nghi thức riêng. Nhiều nhà mời người am hiểu trong họ hoặc dịch vụ tang lễ hướng dẫn. Bạn không cần tự nhớ hết.
2. Các bước tang lễ truyền thống
| Bước | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lo hậu sự, báo tin | Lau rửa, thay quần áo cho người mất, báo họ hàng, chính quyền địa phương | Nhiều nhà mời dịch vụ tang lễ hỗ trợ |
| Khâm liệm | Bọc thi hài bằng vải, đặt vào quan tài | Thường có người có kinh nghiệm làm |
| Nhập quan | Đặt thi hài vào quan tài, đóng nắp | Có nhà chọn giờ, có nhà làm ngay khi thuận tiện |
| Phát tang | Con cháu nhận khăn, áo tang, chính thức để tang | Từ lúc này nhận khách viếng |
| Phúng viếng | Họ hàng, bạn bè, hàng xóm đến thắp hương, chia buồn | Thường kéo dài một đến ba ngày |
| Động quan, đưa tang | Làm lễ trước khi đưa quan tài ra khỏi nhà, đưa đến nơi an táng | Có nơi rải tiền vàng dọc đường, nay nhiều nơi bỏ |
| An táng hoặc hỏa táng | Hạ huyệt hoặc đưa vào lò hỏa táng | Hỏa táng ngày càng phổ biến ở thành phố |
| Cúng ba ngày | Ra mộ thắp hương, có nơi gọi là lễ mở cửa mả | Có nơi làm sau ba ngày, có nơi gộp vào ngày an táng |
| Cúng tuần, 49 và 100 ngày | Cúng mỗi bảy ngày, rồi lễ 49 ngày, 100 ngày | Xem bài riêng ở mục 5 |
| Giỗ đầu, giỗ hết | Tròn một năm và tròn hai năm âm lịch | Sau giỗ hết nhiều nhà bỏ tang |
3. Tang lễ ba miền có gì khác?
| Vùng | Nét hay gặp |
|---|---|
| Miền Bắc | Nghi thức khá chặt, phân biệt rõ khăn áo theo vai vế. Nhiều nơi còn tục cải táng sau vài năm, tức bốc mộ đưa về nơi chôn lâu dài. |
| Miền Trung | Giữ nhiều lễ theo họ tộc, người trong họ cùng lo. Có nơi để quan tài lâu hơn để chờ con cháu ở xa về. |
| Miền Nam | Thường chôn một lần, ít cải táng. Đám tang hay có nhạc lễ, có nơi có đờn ca. Nhiều nhà gửi hương linh lên chùa sau tang lễ. |
Ngày nay ở thành phố, nhiều gia đình tổ chức tang lễ ở nhà tang lễ, thời gian viếng rút ngắn, hỏa táng thay chôn cất. Những khác biệt vùng miền vì thế mờ dần.
4. Để tang thế nào?
Để tang là cách con cháu bày tỏ sự thương nhớ. Mức tang xưa chia theo độ thân sơ. Con để tang cha mẹ lâu nhất, cháu, chắt và họ hàng xa thì ngắn hơn.
- Khăn tang: con cái thường đội khăn trắng. Nhiều nơi phân biệt cháu, chắt bằng màu khăn hoặc chấm màu trên khăn. Quy định cụ thể mỗi vùng mỗi khác.
- Thời gian: sách xưa nói tang cha mẹ ba năm, thực tế thường tính đến khoảng giỗ hết. Nay nhiều nhà chỉ để tang đến 49 ngày, 100 ngày hoặc giỗ đầu.
- Băng tang: người đi làm hay đeo miếng vải đen nhỏ trên áo thay cho khăn.
- Trong thời gian tang: nhiều nhà kiêng tổ chức cưới hỏi, tiệc tùng lớn, đi chúc Tết đầu năm. Mức kiêng tùy nhà, có nhà vẫn làm việc cần thiết một cách gọn gàng.
Cách tính các mốc giỗ đầu, giỗ hết có ở bài đám giỗ là gì.
5. Sau tang lễ: những mốc cúng chính
Sau khi an táng, gia đình thường cúng cơm hằng ngày trên bàn thờ tạm, rồi cúng tuần mỗi bảy ngày. Hai mốc lớn là 49 ngày và 100 ngày. Cách tính hai ngày này có nhiều cách, đã viết riêng ở bài cúng 49 ngày, 100 ngày. Lời khấn có ở các bài văn khấn lễ 49 ngày và văn khấn lễ 100 ngày.
Về giấy tờ, gia đình cần đăng ký khai tử ở cơ quan hộ tịch nơi cư trú trong thời hạn pháp luật quy định. Bạn hỏi ủy ban xã, phường để biết giấy tờ cần mang theo.
6. Đi viếng: những điều nên tránh làm phiền tang gia
Người đến viếng thường muốn giúp đỡ, nhưng vài thói quen nhỏ có thể khiến tang gia mệt thêm. Bảng dưới gợi ý cách cư xử tế nhị.
| Nên tránh | Thay bằng |
|---|---|
| Mặc đồ sặc sỡ, hở hang | Đồ tối màu, kín đáo |
| Hỏi kỹ nguyên nhân mất, bệnh tình | Một câu chia buồn ngắn, chân thành |
| Cười nói to, gọi điện lớn tiếng | Nói khẽ, ra ngoài nếu cần nghe máy |
| Chụp ảnh người mất, quay phim, đăng mạng | Chỉ chụp khi gia đình nhờ |
| Ngồi lâu, bắt tang gia tiếp chuyện | Thắp hương, chia buồn, rồi xin phép về |
| Đỗ xe chắn ngõ, chắn lối hàng xóm | Gửi xe chỗ quy định, đi bộ vào |
| Ép uống rượu, bàn chuyện chia tài sản | Để gia đình tự lo việc riêng sau tang |
| Đưa ra lời khuyên về giờ, về hướng mộ khi không được hỏi | Để gia đình và người lo lễ quyết |
Phúng viếng thường là phong bì, vòng hoa hoặc lẵng hoa. Có gia đình ghi rõ không nhận vòng hoa, bạn nên theo. Nếu thân, bạn có thể giúp việc cụ thể như đón khách, trông trẻ, nấu cơm, hỏi trước tang gia cần gì.
Nhà hàng xóm có tang thì nên hạn chế mở nhạc to, hát karaoke trong mấy ngày đó. Ngược lại, tang gia cũng nên giữ loa kèn ở mức vừa phải, không kéo dài quá khuya.
7. Tổ chức gọn, tiết kiệm, an toàn
- Bàn với nhau mức chi từ đầu, tránh vay mượn để làm lớn.
- Đốt vàng mã ít, trong chậu, xa nhà cửa và dây điện. Bài tục đốt vàng mã có gợi ý cụ thể.
- Không rải tiền giấy dọc đường, vừa gây mất vệ sinh vừa nguy hiểm cho người đi xe.
- Giữ sức cho người nhà. Chia ca trực đêm, ăn uống đủ, người già nghỉ sớm.
8. Câu hỏi thường gặp về phong tục ma chay
Phải xem giờ nhập quan, giờ đưa tang không?
Nhiều gia đình có xem, nhiều gia đình không. Giờ giấc thực tế như lịch nhà tang lễ, lịch hỏa táng, thời tiết thường quyết định nhiều hơn.
Đang có tang có được đi đám cưới không?
Có nơi kiêng, có nơi không. Nếu ngại, bạn gửi quà mừng và lời chúc qua người khác. Không ai trách vì chuyện này.
Có tang thì Tết có được cúng không?
Vẫn cúng gia tiên bình thường, chỉ làm trầm lặng hơn. Nhiều nhà không treo câu đối đỏ, không đi chúc Tết sớm. Bài kiêng kỵ ngày Tết có nói thêm.
Lời kết
Tang lễ là lúc gia đình cần sự giúp đỡ nhẹ nhàng hơn là nghi thức rườm rà. Làm đủ ý, gọn và an toàn là cách tưởng nhớ phù hợp. Mọi nội dung chỉ để tham khảo theo phong tục, gia đình hãy theo nếp nhà và tôn giáo của mình.