Giải mã giấc mơ là gì? Góc nhìn dân gian và tâm lý học
Giải mã giấc mơ là tìm xem một giấc mơ có thể nói gì về đời sống của người mơ. Dân gian Việt Nam đọc giấc mơ như điềm báo. Tâm lý học đọc nó như dấu vết của ký ức, cảm xúc và căng thẳng. Cả hai đều chỉ là cách diễn giải, không cách nào đoán chắc được tương lai.
1. Hai cách hiểu về cùng một giấc mơ
Ai cũng từng tỉnh dậy với một hình ảnh lạ còn đọng trong đầu. Có người quên ngay. Có người mang theo cả ngày, rồi hỏi mẹ, hỏi bạn, hỏi mạng xem nó có nghĩa gì. Việc đi tìm nghĩa đó chính là giải mã giấc mơ.
Hiện có hai lối đi khá khác nhau. Lối thứ nhất nhìn ra ngoài. Nó hỏi giấc mơ báo trước chuyện gì sắp đến. Lối thứ hai nhìn vào trong. Nó hỏi giấc mơ cho thấy bạn đang lo gì, nhớ gì, giữ gì trong lòng.
Tracuutuvi đặt hai lối này cạnh nhau trong loạt bài giấc mơ. Chúng tôi coi lối thứ nhất là tư liệu văn hóa, lối thứ hai là gợi ý để tự soi lại mình. Không bên nào được dùng như lời phán.
2. Người Việt xưa nghĩ gì về chiêm bao?
Trong tiếng Việt có nhiều chữ cho giấc mơ, như chiêm bao, nằm mộng, báo mộng. Chữ "báo mộng" cho thấy một niềm tin lâu đời: người đã khuất hoặc thần linh có thể nhắn gửi qua giấc ngủ. Truyện Kiều có cảnh Đạm Tiên hiện về trong mộng. Nhiều truyện tích kể người mẹ nằm mộng lạ trước khi sinh một người tài.
Giấc mơ cũng đi vào lời ăn tiếng nói theo chiều ngược lại. "Giấc Nam Kha" dùng để chỉ sự giàu sang chóng tàn. Chuyện Trang Chu mơ hóa bướm thì đặt câu hỏi rằng mơ và thực có gì khác nhau. Như vậy, người xưa không chỉ tin giấc mơ, họ cũng biết nghi ngờ nó.
Lời đoán mộng ở làng quê thường theo ba kiểu sau.
- Đoán theo hình ảnh: vật trong mơ tượng cho điều gì đó. Ví dụ nước trong gợi sự êm ả, nước đục gợi chuyện rắc rối.
- Đoán ngược: mơ một đằng, đời một nẻo. Mơ khóc thì được vui, mơ được tiền thì lo mất tiền.
- Đoán theo âm chữ: tên vật đọc lên gần với một điều may. Lời giải về quan tài trong bài nằm mơ thấy ngôi mộ, đám tang là ví dụ quen thuộc.
Các lối này hay đá nhau. Cùng một giấc mơ có người bảo lành, có người bảo dữ. Lời đoán lại khác theo vùng và theo gia đình. Theo những gì chúng tôi tìm hiểu, không có một bản chuẩn nào được mọi người công nhận.
3. Trong lúc ngủ, não đang làm gì?
Năm 1953, các nhà nghiên cứu mô tả giai đoạn ngủ có cử động mắt nhanh, gọi tắt là REM. Từ đó, giấc mơ được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm giấc ngủ. Người được đánh thức trong pha REM thường kể lại những giấc mơ sống động, có cốt truyện. Mơ cũng xảy ra ở pha khác, nhưng thường mờ và rời rạc hơn.
Một đêm ngủ có nhiều chu kỳ nối tiếp nhau. Pha REM thường dài dần về gần sáng. Vì thế giấc mơ nhớ được hay là giấc mơ cuối đêm, ngay trước lúc thức dậy.
Trong pha REM, phần não liên quan đến cảm xúc hoạt động mạnh. Phần giúp ta lý luận và kiểm tra thực tế thì bớt lại. Nhờ vậy ta có thể bay, gặp lại người cũ, đổi cảnh trong một giây mà vẫn thấy bình thường. Đến khi tỉnh, ta mới thấy vô lý.
4. Vài cách giải thích của giới nghiên cứu
Khoa học chưa có câu trả lời duy nhất cho câu hỏi vì sao con người mơ. Bảng dưới tóm tắt những hướng hay được nhắc đến. Chúng có thể bổ sung cho nhau và vẫn còn tranh luận.
| Hướng giải thích | Ý chính | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Freud | Giấc mơ che giấu mong muốn bị dồn nén | Có ảnh hưởng lớn nhưng khó kiểm chứng |
| Jung | Biểu tượng trong mơ nói về đời sống nội tâm | Cách đọc biểu tượng phụ thuộc vào người đọc |
| Kích hoạt và tổng hợp | Não cố dệt câu chuyện từ các tín hiệu thần kinh khi ngủ | Không giải thích hết vì sao giấc mơ có ý nghĩa cá nhân |
| Liên tục với đời thực | Mối bận tâm ban ngày đi tiếp vào giấc mơ | Mô tả tốt nội dung, chưa nói rõ mục đích |
| Xử lý ký ức, cảm xúc | Giấc ngủ giúp sắp xếp trải nghiệm và làm dịu cảm xúc | Vai trò riêng của giấc mơ, tách khỏi giấc ngủ, chưa rõ |
| Diễn tập nguy hiểm | Mơ có thể là cách tập phản ứng với đe dọa | Là giả thuyết tiến hóa, khó thử nghiệm trực tiếp |
Một điểm đáng nhớ là không có nghiên cứu đáng tin nào cho thấy một hình ảnh trong mơ mang một nghĩa cố định với mọi người. Con rắn với người nuôi rắn khác hẳn con rắn với người sợ rắn. Ý này được bàn kỹ trong bài nằm mơ thấy rắn.
5. Cách tự đọc một giấc mơ cho tỉnh táo
Bạn không cần sách giải mộng dày cộp. Bốn việc nhỏ sau là đủ để hiểu mình hơn.
- Ghi lại ngay khi tỉnh. Giấc mơ phai rất nhanh. Vài dòng trên điện thoại giữ được chi tiết mà sau bữa sáng bạn sẽ quên.
- Bắt đầu từ cảm xúc. Trong mơ bạn sợ, nhẹ nhõm, xấu hổ hay nhớ nhung? Cảm xúc thường nói nhiều hơn hình ảnh.
- Nối với mấy ngày gần đây. Một cuộc cãi vã, một bộ phim, một hạn nộp việc có thể là nguyên liệu. Mơ thấy rụng răng sau một buổi nói chuyện khó xử chẳng hạn.
- Để ý cái gì lặp lại. Một giấc mơ đơn lẻ có thể chẳng nói gì. Một chủ đề quay lại nhiều lần, như bị đuổi bắt, đáng để bạn nhìn kỹ hơn.
Khi đọc lời giải của người khác, kể cả trên trang này, hãy hỏi một câu: điều này có khớp với đời mình không? Không khớp thì bỏ qua. Lời giải hay nhất thường là lời giúp bạn nhận ra điều mình đã lờ mờ biết.
6. Câu hỏi thường gặp về giải mã giấc mơ
Giấc mơ có báo trước tương lai không?
Không có bằng chứng khoa học cho thấy điều đó. Đôi khi giấc mơ trùng với sự việc sau đó, và ta nhớ rất rõ lần trùng ấy, còn hàng trăm lần không trùng thì quên. Trong văn hóa, chuyện báo mộng vẫn có chỗ đứng riêng. Tư duy tương tự được bàn ở bài tử vi có chính xác không.
Mơ giờ nào thì linh hơn?
Có nơi truyền rằng mơ gần sáng dễ ứng hơn. Nghiên cứu giấc ngủ chỉ cho thấy giấc mơ cuối đêm dễ nhớ và sống động hơn. Dễ nhớ không có nghĩa là linh.
Không nhớ giấc mơ nào có sao không?
Rất bình thường. Nhiều người mơ mà không nhớ. Thức dậy từ từ và ghi chép có thể giúp bạn nhớ nhiều hơn, nếu bạn muốn.
Khi nào nên lo về giấc mơ?
Nội dung giấc mơ không đáng sợ bằng hậu quả của nó. Nếu ác mộng lặp lại đến mức bạn sợ đi ngủ, mất ngủ kéo dài hoặc ban ngày mệt mỏi, hãy gặp bác sĩ. Đây là chuyện sức khỏe, có thể được giúp đỡ.
Lời kết
Giấc mơ là tấm gương mờ, không phải tờ lịch của ngày mai. Bạn có thể đọc lời dân gian để hiểu nếp nghĩ của ông bà, rồi dùng góc tâm lý để hỏi lại lòng mình. Nội dung trong bài chỉ để tham khảo.
Đọc thêm: nằm mơ thấy cháy nhà.